'Churnalism': prentsa-oharrak, albiste

Hedabideetara egunero hainbat prentsa-ohar heltzen da. Oharrok albistea abiatzeko bide egokia izan daitezke. Hala ere, prentsa-oharrak albiste bera bihurtu dira. Kazetaritza joera oker horri, 'journalism'-en  ordez, churnalism esaten diote, hau da, lardastu egiten duen kazetaritza. Informazioa neutrala ez denez, berria nork jakitera eman duen ezagutzea albistea ulertzeko oinarrizko gakoa da. 'Churnalism'-aren euskarazko izena 'lardaskazetaritza' litzateke.

Hedabideok prentsa-oharrekiko duten mendekotasuna agerian utzi du lardaskazetaritza arakatzeko webguneak. Bertan, Erresuma Batuko hedabideetako albistearen testua sartzen da:

Horrela, prentsa-oharren eta hedabideetako berrien arteko copy-paste portzentajea azaltzen da.

Ikusten denez, lardaskazetaritza propagandarekin lotuta agertzen da, informazioa ez delako neutroa. Ildo horretatik, prentsa-oharretan oinarritutako albisteak plazaratzean, hedabideek haien eginkizuna baztertzen dute: errealitatea arakatu eta bakoitzaren lerro editorialaren arabera interpretatu ordez, beste batzuek interpretatutako errealitatea barra-barra zabaltzen baitute.

Gurean ez dago lardaskazetaritza arakatzen duen webgunerik. Zuzeu albistariak, baina, jatorrizko prentsa-oharrak argitaratzen ditu. Horrela, oharrok eta hedabideetako berriak aldera ditzakegu. Hona hemen, asteon Jaurlaritzak bidali duen prentsa-oharra. Bertan, Hizkuntza Politikarako Sailburuorde Lurdes Auzmendik Bruselara egindako bidaiaren balorazioa agertzen da:

                                                                               (Iturria: Zuzeu)

Prentsa-ohar horretan hiru kontu nabarmen daitezke. Lehenengo eta behin, bezperan bidalitako beste prentsa-ohar baten zantzuak ditu, Rikardo Arregi Kazetaritza Saria iragarri zuenekoa, hain zuzen. Horregatik, testuaren lehen hitza "Rikardo" da. Bigarrenik, iragartzen duen ekitaldia "lehenengo ekimen batueratuetako bat [sic]" dela esaten da (!?). Azkenik, Europara jotzeko ekimena EAEko Hizkuntza Politikarako Sailburuordearena dela azpimarratzen da.

Jaurlaritzak zabaldutako prentsa-oharrean oinarritutako albisteei erreparatzen badiegu, Diario Vascok argitaratutako berria Jaurlaritzaren prentsa-oharrarekin bete-betean bat etorri zela egiazta daiteke, informazioa zelan heldu zitzaion azaldu barik. Gainera, Auzmendiren ekimena dela azpimarratzen du, datu hori egiaztatu gabe, prentsa-oharrari jarraituz. Horregatik, lardaskazetaritzatzat har daiteke:

                                                                            (Iturria: Diario Vasco)

Era berean, prentsa-oharrak argazki bat zabaldu zuen: aipatutako ordezkariak Europan bazeudela egiaztatzeko irudia, hain zuzen.

                                                                           (Iturria: Zuzeu)

Hala ere, argazki hori erabiltzean, hedabideek ez zuten Jaurlaritzak zabaldutako argazkia zela azaldu:

                                                                              (Iturria: Deia)

Albistearen edukiari dagokiola, Etb1ek Bruselatik bertatik informatu bazuen ere, ez zuen ezelango batzarren irudirik eman. Horrenbestez, bilerak amaitutakoan, horietan parte hartu zuten guztion balorazioa azaldu beharrean, Euskal Telebistak Auzmendiren adierazpenak bakarrik jaso zituen:

                                                                                                          (Iturria: Eitb.com)

Jaurlaritzak bere jardueraren berri emateko prentsa-oharrak zabaltzean hedabideen lana errazten ari da. Dena den, oharrok kazetaritza-jardueraren abiapuntua baino ez dira. Hedabideoi informazioa nork jakitera eman duen azaltzea eta albistea osatzea dagozkie. Horrela, Berria Auzmendirekin harremanetan ipini zen, informazioan sakontzeko asmoz, baina Sailburuordeak oharrean zabaldutako informazioa berretsi baino ez zuen egin:

                                                                                     (Iturria: Berria)

Ondoren, Nafarroako eta Ipar Euskal Herriko ordezkarien adierazpenak ere bildu zituen Berriak:

                                                                                     (Iturria: Berria)

Horrenbestez, Berriak hiru albiste-iturri erabili bazituen ere, albistearen ikuspegi bakarra eman zuen. Hortaz, hedabideok Jaurlaritzak zabaldu nahi zuen mezuari haien bozgorailuak eskaini zizkioten. Euskararen normalizazioaren irudi ofiziala bakarrik zabaldu zuten, horixe ebazteko daturik eman gabe. 

Agerikoa denez, gizarte mugimenduek ez dute hedabideotan lekurik, lardaskazetaritzak egiari mesede egitea helburu ez duelako. Albistearen ikuspegi anitzen berri emateko, ez dute gizarte eragileen iritzirik kontuan hartzen. Ildo horretatik, gizarte mugimenduek albiste izateko prentsaurrekoa eman behar dute edo ekintza ikusgarririk gauzatu. Hala ere, horiek ez diete hedabideetarako sarbidea ziurtatzen, prentsa-oharra bidali arren. Albiste hau horren adibide dugu. Izan ere, Kazeta.infok tokikotasunari leku egin zionez, gardentasun osoz, albistearen bi ikuspegiak eman zituen.

                                                                          (Iturria: Kazeta.info)

Prentsa-oharrek hedabideen agenda kolonizatu dutela onartu behar dugu. Boterearen bozgorailu hutsa ez izateko, hedabideek informazioa osatzeko baliabideak eskaini behar dituzte. Hortaz, prentsa-oharra albisteari ekiteko oinarria izan daiteke, baldin eta informazioak gizartearen eskakizunen berri ere ematen badu. Horretarako, gainerako politikarien iritzi bateratuak baino, gizarte mugimenduei hitza ematea da gakoa.Gainera, baliabide teknologikoek prentsa-oharra bere horretan agertzeko aukera ematen duten garaian, hedabideek oharra eurena egin eta egiazkotasuna ematen diote.

Argazkien egokitasunaz

Egunkarietako informazioak osagai nagusi bi izaten ditu: testua eta ilustrazioa. Azken hori ez da zertan beti eman, baina agertzen denean testua osatzeko helburua dauka eta objektibotasunarekin lotzen da. Horrela, bien elkarrekintzatik gertakizuna hobeto uler daiteke. Aldi berean, ilustrazioak albistearen konplexutasuna samurtzen lagun dezake. Horretarako, adibidez, infogramak erabiltzen dira.

Albistea ilustratzen duen irudia “egokitzat” edo “ezegokitzat” hartzeko, irudiak berak erantzuten dituen W-galderen kopurua kontuan hartzen da. W-galderak zazpi kazetaritza itaunak dira, honakoak: nork (who), zer (what), noiz (when), non (where), zergatik (why), zelan (how –wie, alemaneraz–) eta nondik (woher, alemaneraz). Ondorioz, albistea osatzen duen irudia egokitzat hartzeko irizpidea ilustrazioak zenbat W-galderari erantzuten dion kontuan hartzen du:

1.- W bakarrari erantzuten badio, argazkiak betelan eginkizuna ohi du:
Gehienek protagonista (nork) identifikatzen dute. Prentsaurrekoetako argazki horien mugen inguruan @GariGaraialde -k asteon ere idatzi du.
                                       “Amurizaren lana, Interneten”

 Albistea ilustratzeko argazki horrek nork bakarrik azaltzen du (Amurizak, hain zuzen)

2.- Bizpahiru W-ren erantzunak agertzen dituen ilustrazioa egokitzat hartzen da:
Honelako irudiek albistea osatzeko eginkizuna azpimarratzen dute: alde batetik, informazioa bera osatzen dutelako eta, bestetik, kazetaritza jardunaren ondorio direlako.
   “Olinpiar Jokoetako zuzia itzali dute Parisen Txinaren aurkako protestek”

Kasu honetan, albistearen argazkiak bizpahiru W-galderari erantzuten die: zer (Olinpiar Jokoetako zuzia amatatu izana), nork (Tibet askearen aldekoek) edota non (Frantzian?, jendarmeak agertzen baitira).

3.- Lau W-galdera baino gehiago islatzen dituen irudia oso egokia da:
Oso irudi esanguratsuak direnez, albistea agortzen duten ilustrazioak ohi dira. Sarritan, foto-albisteak izaten dira.
“Ume bat harrapatuta geratu da kutxa gotor baten barruan Istanbulen”
 
Esaterako, irudiak lau W-galderaren erantzunak agertzen ditu: zer (erreskatea), nork (suhiltzaileek), non (jantzietan irakur daiteke) eta zelan (xerra erabilita, kutxa ebakiz). Albistea, jakina, horixe baino ez da.

Horren arabera, asteon sare sozialetan @XabierEuzkitze -k proposatutako eztabaida azter dezakegu. Oñatiko EAJk maiatzeko hauteskunde kanpainan zabaldutako aldizkarian agertutako ume baten gurasoek haren irudiaren erabilpena salatu zuten eta asteon EAJren egintza hori zigortzen duen epaia kaleratu da. Umearen guraso bat Gipuzkoako Foru Aldundiko bozeramailea da, ekainez geroztik. Hedabide guztiek antzerako titularrak eman dituzte, EFEk zabaldutako albisteari jarraituz: “EAJk 2.000 euro ordaindu beharko dizkio Ugarteri, horren alabaren argazki bat erabili izanagatik”.
•    Nork: Oñatiko EAJk.
•    Zer: 2.000 euroko isuna.
•    Noiz: 2012/01/11.
•    Non: Bergaran.
•    Zergatik: Epaileak adingabekoaren argazkia erabiltzeari desegoki irizteagatik.
•    Zelan: Adingabekoaren argazkia zelakoa den.
•    Nondik: Maiatzeko hauteskunde kanpainan adingabekoaren argazkia erabili eta gero, horren gurasoek salaketa ipini zuten.

Interneteko bertsioei jarraituz, Goienkariak, Berriak eta Garak ez dute albiste hori osatzeko argazkirik argitaratu. Hortaz, informazioa azaltzeko testua baino ez dute erabili.

Vocento taldeko bi egunkariek jarrera ezberdina agertu dute. Alde batetik, Gipuzkoan argitaratzen den Diario Vascok ez du argazkirik atera. Hala ere, informazioa begi kolpe batez ulertzeko, albistea laburbiltzen duen infograma bat osatu du. Infograma horrek bi galdera erantzuten ditu: nondik eta zelan. Ondorioz, ilustrazio egokia da. Dena den, testu larregi duenez, infogramatzat hartzeko eragozpenak ere ulergarriak lirateke.

                                                                         (Iturria: Diario Vasco)

Bizkaiko El Correok, ordea, Larraitz Ugarte (umearen guraso bat) eta Martin Garitano (guraso horren nagusia) agertzen dituen argazki bat plazaratu du. Gainera, Ugartek eta Garitanok Bizkaian ez dute ardura instituzionalik. Albistearen informazioaren ikuspegitik aztertuta, El Correo-ren argazki horrek honako galderari erantzuten dio: nori, hau da, zigortuak kalte-ordaina nori ordaindu behar dion. Begi bistakoa denez, nori galdera ez da kazetaritza itauna. Horregatik, El Correo-ren argazkia ez litzateke egokia izango. Ugarte albistearen nork izateko, berriak honakoa izan beharko luke: “Ugartek Oñatiko EAJ salatu du, bere alabaren argazki bat hauteskunde kanpainako aldizkari batean zabaltzearren”. Garitano, beraz, ez da albiste bakar baten protagonista ere ez. Ondorioz, hura agertzen duen argazkiak kazetaritza jarduera okerra azaltzen du.

                                                                                                                    (Iturria: El Correo)

Noticias taldeak, azkenik, Bizkaiko eta Gipuzkoako edizioak bereizi ditu. Alde batetik, Noticias de Gipuzkoa egunkariak, El Correo-ren ildotik, Ugarteren argazkia argitaratu du. Ikusi berri dugun bezala, nori galdera ez da kazetaritza itauna eta, ondorioz, irudi hori ez da egokia.

                                              (Iturria: Noticias de Gipuzkoa)
Beste aldetik, Deiak salaketa eragin zuen adingabekoaren argazkia argitaratu du (aurpegia difuminatuta, jakina). Horrela, Deiak kaleratutako informazioa osatzeko irudiak bi galderari erantzuten die: nork eta zelan. Ondorioz, oso argazki egokia da, guztiz bisuala delako.

                                                                                      (Iturria: Deia)

Zergatik ez du Noticias de Gipuzkoa egunkariak albistea ilustratzeko argazkirik egokiena erabili, talde bereko Deiak irudi horixe plazaratu badu?

Euskarazko komunikazioaren lorpenak

Prentsaurrekoetan zein hizkuntza erabili hainbat gizarte mugimenduren buruhaustea izaten da. Erakundeek gehien zabaldu duten eredua honakoa izan da: “Egun on, os hemos convocado para…”. Horregatik, erakundeak informazioa euskaraz zabaltzen hasi direnean Euskal Herriko kazetari erdaldunen haserrea nabaritu da.

Prentsaurrekoa euskaraz eman ahal izatea, baina, ez da hizlariaren lorpena, euskarazko hedabideena baizik. Izan ere, honela gogoratzen du Amatiñok euskararen inguruko prentsaurrekoetako giroa:

“Euskaltzaindiak [Espainiako] Real Academiaren titulua jaso zuenean (1975 inguruan), Euskaltzaindiak berak prentsaurrekoa eskaini zuen Durangon eta den-dena gaztelaniaz izan zen. Prentsaurrea amaitzear zela, galdera gehiago ez zegoela-eta, nik euskaraz galdetu nuen ea euskaraz galderarik egiterik ote zegoen. Inguruan nituen kazetariek irain edo probokaziotzat hartu zuten nire ausardia hura.” (Zuberogoitia, 2003: 273)

Hortaz, euskarazko hedabideak Euskal Herria euskalduntzeko tresnak direla berretsi dugu, zenbait gizarte-ohitura tarteko. Horregatik, prentsaurrekoetan orain lehenengoz “norbaitek gaztelaniaz adierazpenik behar?” entzun daiteke. Erreportajean Zihara Enbeitak eskarmentu handiko kazetarien bizipenak jasotzen ditu.

Euskarazko kazetaritzari edukiak euskararen ingurukoak izatea leporatu ohi diote, folkloreari lotutako kazetaritza delakoan. Hala ere, Euskal Herriko hedabide erdaldunek euskara arlo horretara mugatu dutela berretsi zuen AitorZubegoroitiak (503-529. or.). Are gehiago, Eginek/Garak eta Deiak euskarari egiten dioten tartea euskal munduari eta iritziari dagokiola egiaztatu zuen. Gainera, egunkari erdaldunok sortu zirenetik gaur arte haietan euskarak izan duen tokia gero eta txikiagoa da.

Euskaratik munduari begiratzen dion komunikazioak, ordea, ez ditu inguruko erdarek finkatutako mugak bere egiten: ez bere nortasuna setiatzen dutenak (abertzaletasunaren estrategiak, kasu), ezta bere ikusmira hesitzen dutenak ere (Madrilgo oniritziaren beharra, adib.).

Alderantziz, euskarazko kazetaritzak berezko ekimena baduela egiaztatu du. Esaterako, erdarazko hedabideek eman ez dituzten esklusibak argitaratu dituzte (Letona, 2005: 15). Adibidez, poliziak Anparo Arangoari eragindako tortura egiaztatzen zuten argazkiak eta informazioa, “Anparo Arangoa, zauritua” titulupean.

                                                                                   Iturria: Argia.

Azkenik, gutxiespenak ikusezintasuna dakar. Beraz, erdal munduak euskarazko kazetaritzaren izate bera ere ezeztatzen du. Esaterako, Argia astekariak Boliviako presidente Evo Morales elkarrizketatu zuen Euskal Herriko lehen hedabidea izan zen (2006/09/17). Euskarazko hedabideetan merezimenduarekin aurkeztu bazen ere, erdarazko hedabideek ez zuten horren berririk eman, Gara kenduta (erdaraz informatu zuen).

Horrenbestez, euskarazko hedabideek bertako eta Euskal Herritik kanpoko albisteak beren nortasunari uko egin gabe zabaltzen dituzte. Ondorioz, euskarazko hedabideek mundu euskalduna islatu ez ezik, errealitate euskalduna ere sortzen dute.

Gardentasun informatiboa: adibideak

Informazio gardena bermatzeko, bi konturi erreparatu behar zaie: informazioaren jatorriari eta albiste-iturriei, hain zuzen. Lehenengo eta behin, informazioaren jatorriak albiste hori erredakziora zelan heldu den azaltzen du, hau da, nork eta zelan bidali duen.

"Igor Portu, ingresado en la UCI con graves signos de haber sido torturado"

                                                                                              Gara (2008/01/07)

 "Guardia Zibilak atxilotuetako bat larri dago ospitalean, tortura zantzuekin"

                                                                                         Berria (2008/01/07)

Bigarrenik, albiste-iturriek informazioa nork azaldu duen zehazten dute.

"ETA arrasa con una bomba de 70 kilos el centro de Calahorra"

                                                                              El Correo (2008/03/23)

"70 kilo lehergai zituen ETAk zartarazitako bonba-autoak"

                                                                                   Berria (2008/03/23)

Gardentasunak boterearekiko mendekotasunari aurre egiten dio. Horregatik, jatorri ezkutuko informazioak eta albiste-iturririk gabekoak filtrazioen berri ematen du. Orduan, hedabideak politikakerietarako erabiltzen dituzte alderdiek (by Hala Bedi):

"Detienen por triplicar la tasa de alcohol al jefe de la Ertzaintza cesado por Ares"

                                                                                   El Correo (2010/04/16)

"Malestar en la Ertzaintza por la filtración de una alcoholemia"

                                                                            Noticias de Gipuzkoa (2010/04/17)

Gainera, gardentasun informatiborik ez duten albisteek morboa ere areagotzen dute.

"Una madre mata a dos hijos de 3 y 7años e intoxica a otros dos"

                                                                                            El Correo (2008/02/07)

Horrenbestez, informazioa zelan heldu den (noren ekimena izan den) eta nork azaldu duen (iturria) albistearen helburua seinalatzen dio hartzaileari. Horrela, propagandari neurria hartzeko babesa dute hedabideek. Era berean, hartzaileek informazioan sakontzeko bidea ere albiste gardenetan aurkitzen dute. Beraz, zelan uler daiteke Administrazioaren albiste-ekimena ezkutatzeko joera eta gizarte eragileen agerpen urria gardenagoa izatea? 

"Iaz 2.300 emakumek eskatu zuten babesa Hegoaldean, eta hogeik bizkartzaina dute" 

                                                                                            Berria (2008/04/08)

"Babes neurriak kendu dizkietela salatu dute genero indarkeriaren biktimek"

                                                                                              Berria (2008/02/22)

Galderarik gabeko prentsaurrekoak

Galderarik onartzen ez duten prentsaurrekoen berri eman beharko litzatekeen ala ez galdetu zuen aurreko astean @UrtziUrkizu-k. Lehenago ere, sustatu.com-en JoxeAranzabalek abiatutako eztabaidaren inguruko iritziak bildu ziren.

Amatiñoren hausnarketari jarraituz, agerraldi publiko guztiak ez dira prentsaurrekoak. Besteak beste, alderdi politikoen mitinek ez dute galderarik onartzen (hauteskundeen balorazioak barne!) edo prentsa-ohar baten irakurtaldia dakarten agerraldiak (galderarik gabeko prentsaurrekoak, hain zuzen).

Horrenbestez, hedabideen azalek eta titularrek galderarik onartu ez duten zenbait informazio islatzen dute, hala nola: prentsa-oharrak eta agentzietatik heldutako informazioa. Kontua, ordea, honakoa da: hainbatetan hedabideek ez dute informazioaren jatorririk azaltzen, hau da, zelan jaso duten informazio hori. Baina hedabideek antzera jokatzen dute albistea Administrazioaren (alderdi politikoak, polizia, epaileak…) ala gizarte eragileen ingurukoa denean? Ikusi dezagun bi protagonista horiek zer agerpen duten eta eurek bidalitako informazioaren bideak (prentsaurrekoa, prentsa-oharra, agentziek…) zer proportziotan ez diren publiko egiten:

(*) Hiru hedabideetako titularrek eta azaleko 2008ko albisteak kontuan hartu ditut.

(**) Hedabideek agertzen duten hirugarren protagonista datu identifikagarririk gabeko elementuek osatzen dute (natur hondamendiek, istripuek…). Horrenbestez, Etb1-ek ia Administrazioari besteko tartea protagonista identifikagarririk ez duten albisteei eskaintzen die.

Are gehiago, albistearen berri nork eman duen zehazteko orduan ere, Administrazioak jakitera emandako informazioa albiste-iturririk ez aipatzeko joera handiagoa azaltzen dute hedabideek:

Hala ere, Etb1-ek gizarte eragileen inguruko informazioan ere iturririk ez aipatzeko joera nabarmena du (adibidez, “Langileak kezkaturik: protestak enplegu erregulazioaren kontra”, 2008/12/13).

Albistea zelan sortu den (zelan heldu den erredakziora, hau da, jatorria) eta nork eman duen (informazio-iturria) agertzean, hedabideek informazioarekiko gardentasuna bermatzen dute. Azken batean, publizitatearen aurkako neurria dugu gardentasuna. Esaterako, hona hemen edari batek sortutako albistearen berri emateko bi jokabideak:

1.) Informatzea:

            * “Goitibeheras y F1, sprint entredos modelos de Iruñea” (Gara)

            * “Trabarik ez autoei: 1Formulako bi autok entzierroaren bidea egin dute” (Berria)

2.) Albistean publizitateari lekua egitea:

            * “Lehen entzierroa: Gaur adarkadarik ez” (Etb1)

            * “Primer encierro: Rápido, limpio y sin atropellos” (Etb2)

        

Interneten aroan, albisteetan sakontzeko bideak eta informazio-iturriak herritarren esku ipintzean datza hedabideen jardunaren ekarpen nagusiak. Izan ere, informaziora heltzeko bideak zabaldu ditu Internetek. Horrela, 1980ko hamarkadan, AEBetako lehendakari RonaldReaganek galderarik gabeko prentsaurrekoak asmatu bazituen ere, Internetek informazioa osatzeko balio du: alde batetik, albisteak arduradun politikoen esanak jasotzen ditu eta, bestetik, sare sozialek haien jarreraren berri ematen dute.